Handleiding voor het schrijven van verkiezingsprogramma’s in begrijpelijke taal
Toegankelijke en begrijpelijke taal is een mensenrecht.
Dit staat in het VN-verdrag Handicap, waar Nederland zich sinds 2016 ook bij heeft aangesloten.
Dat betekent dat informatie van de overheid voor iedereen beschikbaar en begrijpelijk moet zijn.
Alleen dan kunnen mensen zelf keuzes maken in het leven.
En heeft iedereen een eigen stem en eigen regie.
Moeite met taal en informatie opnemen
2,5 tot 3 Miljoen mensen in Nederland hebben moeite met lezen en schrijven.
Dit zijn mensen met een lage ‘taalvaardigheid’ of die ‘laaggeletterd’ zijn.
Daarnaast zijn er 1,1 miljoen mensen met een (licht) verstandelijke beperking.
Zij hebben vooral moeite met ingewikkelde informatie.
Er is dus een grote groep mensen die de overheid moeilijk of niet bereikt.
Dit komt onder andere door de manier waarop de overheid informatie aanbiedt:
- Er staat moeilijk taalgebruik in waardoor belangrijke informatie niet begrepen wordt.
- De informatie(drager) ziet er onoverzichtelijk of onaantrekkelijk uit. Mensen leggen hem ongezien weg.
- De inhoud sluit niet aan bij de belevingswereld van de ontvangers.
Verkiezingen
Begrijpelijke en toegankelijke informatie is heel belangrijk bij verkiezingen.
Het helpt mensen om zelf te kiezen op wie zij stemmen.
En het zorgt ervoor dat politieke partijen hun kiezers bereiken.
Zorg daarom als politieke partij dat je verkiezingsprogramma begrijpelijk is.
Dat betekent méér dan een tekst op taalniveau B1.
B1 is voor veel mensen nog te moeilijk.
Zinnen zijn soms te lang en er staan onduidelijke termen in.
Of er staat beeldspraak in. Dat begrijpt niet iedereen.
Daarnaast is de vormgeving heel belangrijk.
De tekst moet overzichtelijk zijn en uitnodigen om te gaan lezen.
Het moet aansluiten bij de belevingswereld van de kiezers.
En natuurlijk moeten mensen de informatie makkelijk kunnen vinden.
In 5 stappen naar een verkiezingsprogramma voor iedereen
Je kunt in 5 stappen een begrijpelijk en aantrekkelijk verkiezingsprogramma maken.
Stap 1: Bereid je goed voor:
- Bedenk waarom jouw verkiezingsprogramma voor iedereen te begrijpen moet zijn.
- Denk na over de mensen die je wilt bereiken met het verkiezingsprogramma.
Begrijp dat er in jouw doelgroep mensen zijn die moeite hebben met lezen en begrijpen.
En dat begrijpelijke en aantrekkelijke teksten niet kinderachtig hoeven te zijn.
Stap 2: Maak een samenvatting van het oorspronkelijke verkiezingsprogramma
(max 3 A-4)
- Maak een korte, duidelijke en uitnodigende titel.
Waarin je kernboodschap herkenbaar is voor de lezer. - Begin met de belangrijkste informatie: om welke politieke partij gaat het, waar staat de partij voor en wat wil de partij bereiken.
- Zet daarna de belangrijkste thema’s voor jouw politieke partij op een rij.
Bijvoorbeeld wonen, onderwijs en immigratie.
Beschrijf wat jouw partij hierover vindt of ermee gaat doen.
Bijvoorbeeld door te benoemen hoe het nu is en hoe je wil dat het gaat zijn.
Bedenk daarbij waar je het verschil mee kunt maken.
Houd het kort en krachtig: schrijf alleen informatie die nodig is.
In de samenvatting staat geen uitgebreide uitleg, geen verantwoording en geen becijferde ondersteuning. - Maak korte, duidelijke tussenkopjes. Bijvoorbeeld per thema en alinea.
- Sluit af met een korte enthousiasmerende boodschap. Waarmee je oproept tot actie.
Met een verwijzing naar meer informatie, het oorspronkelijke programma of naar een contact.
Stap 3: Gebruik de kenmerken voor begrijpelijke en aantrekkelijke teksten:
Woorden:
- gebruik vooral korte alledaagse woorden (woorden in spreektaal)
- vermijd woorden die weinig voorkomen
- gebruik Nederlandse woorden (geen vreemde woorden of buitenlandse woorden)
- vermijd zoveel mogelijk woorden met een dubbele betekenis
- vermijd zoveel mogelijk verwijswoorden (die, dit, dat, daar)
- gebruik positieve taal, vermijd ontkenningen in combinatie met een werkwoord (bijvoorbeeld ‘niet voorkomen’, ‘niet verhinderen’)
- vermijd vaktaal en dure woorden, leg moeilijke woorden uit
- let op afkortingen, schrijf liever de woorden voluit
- gebruik steeds dezelfde woorden voor dezelfde dingen
Zinnen:
- gebruik één onderwerp/boodschap per zin
- zet de hoofdgedachte aan het begin van de zin
- maak zinnen niet te lang (gemiddeld 10 woorden per zin)
- maak zinnen actief (zonder ‘worden’)
- gebruik geen tangconstructies
(bijvoorbeeld: ‘Op de informatieavond, waar de burgemeester de bewoners zal toespreken over de nieuwe school, krijgt u ook een filmpje te zien over het nieuwe schoolgebouw.’ Beter: ‘De burgemeester komt op de informatieavond. Hij vertelt over de nieuwe school. U krijgt ook een filmpje over de nieuwe school te zien.’) - gebruik woorden niet als zelfstandige naamwoorden
(bijvoorbeeld: ‘De verwachting is dat de bouw dit najaar start.’ Nu weet je niet wie dit verwacht. Beter: ‘De gemeenteraad verwacht dat de bouw dit najaar start.’) - vermijd lange zinnen met veel onbelangrijke woorden en bijzinnen
- vermijd zoveel mogelijk leestekens, puntkomma’s en gedachtestrepen
Stap 4: Maak het verkiezingsprogramma aantrekkelijk om te lezen
Vorm:
- gebruik een schreefloze (sans serif) letter (bijvoorbeeld: verdana, arial, calibri)
- de lettergrootte is minimaal 12 punts
- gebruik letters in een kleur met veel contrast: zwarte letters op een witte achtergrond
- maak belangrijke informatie vetgedrukt
- gebruik een regelafstand van minimaal 1,5
- lijn zinnen links uit
- begin zinnen bij voorkeur steeds op een nieuwe regel
- gebruik opsommingstekens om een lange tekst overzichtelijk te maken
- zorg voor overzicht, ruimte en structuur
Beeld:
- gebruik beeld dat ondersteunend is aan de tekst
- bij voorkeur foto’s in plaats van tekeningen
- beeld dat realistisch is en past bij de leefwereld van mensen
- zonder overbodige informatie
- houd tekst en beeld gescheiden, tekst moet niet door beeld lopen
Nog meer tips:
- schrijf elke datum voluit: ‘Dinsdag 27 januari 2026’
- splits telefoonnummers: (034) 222 33 44
- schrijf bedragen in cijfers, niet in letters
- gebruik nooit Romeinse cijfers
- gebruik nooit schuingedrukte tekst
- gebruik zoveel mogelijk hetzelfde lettertype en varieer niet te veel met lettergrootte
- zet de datum bij de tekst
- en eventueel een telefoonnummer waar mensen terecht kunnen met vragen
Stap 5: Laat de tekst lezen door mensen die moeite hebben met lezen en begrijpen
Het VN-verdrag vraagt om intensieve en structurele samenwerking met de doelgroep.
Betrek daarom mensen met een (licht) verstandelijke beperking en andere mensen die moeite hebben met lezen, bij het maken van het verkiezingsprogramma.
Laat je tekst op verschillende momenten door verschillende mensen lezen.
Op die manier worden misverstanden vooraf voorkomen.
En vergeet niet om naderhand met de doelgroep samen te evalueren.
Zo wordt samenwerken in de toekomst makkelijker.
Kenmerken van een begrijpelijke tekst - TOP 10
- Alleen de belangrijkste informatie.
- Eenvoudige, directe taal (niet kinderachtig).
- Eén onderwerp of gedachte in één zin.
- Zo min mogelijk technische taal, vaktaal en afkortingen.
- Duidelijke en logische opbouw.
- Informatie in stappen aanbieden.
- Geen gedachten, woorden of zinnen die niet nodig zijn.
- Aansluiten bij de belevingswereld van de lezer.
- Geen abstracte begrippen. Als het niet anders kan, deze begrippen uitleggen.
- Met beelden (illustraties) de tekst verduidelijken.
Voorbeelden van hertaling naar een begrijpelijke tekst
Voorbeeld van een zin die erg lang is. En waar meerdere onderwerpen in staan:
We willen een sociaal collectief vangnet zoals WW en WIA, voor álle werkenden behouden en keren ons tegen een minimummodel waarin mensen tot de bijstand veroordeeld zijn.
Hertaald
We willen dat alle mensen die werken hulp krijgen als zij dat nodig hebben.
Bijvoorbeeld als ze werkloos worden. Of ziek.
Hiervoor zijn de Werkloosheidswet (WW) en Wet werk en inkomen (WIA).
Deze wetten willen we houden.
We zijn tegen het idee om mensen alleen de bijstand te geven.
Een voorbeeld van een lange zin met moeilijke woorden en beeldspraak:
Zo zetten wij de projectontwikkelaars die weigeren om betaalbaar te bouwen, omdat ze alleen verdienen aan te dure koopwoningen, buitenspel.
Anders:
Grote bouwprojecten worden geregeld door een projectontwikkelaar.
Er zijn projectontwikkelaars die geen goedkope huizen willen bouwen.
Zij bouwen alleen dure koopwoningen.
Omdat ze dan zeker weten dat ze daar veel geld mee verdienen.
Met deze projectontwikkelaars werken wij niet meer samen.
Voorbeeld van een tekst uit een verkiezingsprogramma:
Doe iets nieuws. Dat is de filosofie van ons programma om iedereen in Nederland een mooie toekomst te geven. Wij geloven in een open en eerlijke samenleving waar mensen gezien worden om wie ze zijn, ongeacht waar ze geboren zijn. Nederland moet een plek zijn met een mooie toekomst voor iedereen.
Anders:
Doe iets nieuws.
Maak samen met onze partij Nederland mooier.
We willen een open en eerlijke samenleving.
Waar mensen mogen zijn wie ze willen zijn.
En het niet uitmaakt waar je vandaan komt.
Iedereen in Nederland verdient een mooie toekomst!
Voorbeeld van een deel van een
verkiezingsprogramma in begrijpelijke taal
Het kan wél
Onze partij wil dat iedereen de kans krijgt om vrij te zijn.
En dat de politiek ván en vóór iedereen is.
Die vrijheid is er niet vanzelf.
Dat lukt alleen als we eerst besluiten nemen.
Dit programma is voor mensen die geloven dat het beter kan.
Dat we levens beter kunnen maken door écht wat te doen.
Dit zijn de 8 actiepunten van onze partij.
1. Democratie en veiligheid
Wat wij het allerbelangrijkste vinden is democratie en veiligheid.
We moeten allemaal onze mening kunnen geven en mee kunnen beslissen.
En we moeten allemaal veilig zijn.
Alleen dan kunnen we grote veranderingen voor elkaar krijgen.
Zoals in de zorg en in het onderwijs.
Wat doen we:
- We beschermen onze grondwet beter.
Daarin staan onze belangrijkste rechten.
We kijken goed of iedereen zich wel aan de regels houdt.
Ook de overheid en bedrijven. - Stemmen mag straks vanaf 16 jaar.
We zorgen dat er gestemd mag worden over nieuwe wetten.
En we vragen vaker naar de mening van Nederlanders zelf. - Mensen worden zelf de baas over wat er gebeurt met hun eigen gegevens op het internet.
Je moet straks 15 jaar of ouder zijn om verslavende apps te gebruiken. - We maken een eind aan moord op vrouwen.
We gaan online misdaad steviger aanpakken.
We gaan de straffen voor criminelen slimmer maken. - Iedere buurt moet een goede bibliotheek krijgen.
We willen meer muziekonderwijs.
En we geven blijvende steun aan musea. - Ons land is één koninkrijk, waar iedereen meedoet en elke stem belangrijk is.
Dat geldt ook voor de inwoners van Aruba, Curaçao, Sint Maarten, Bonaire,
Sint Eustatius en Saba. - We willen een nieuwe wet die ervoor zorgt dat discriminatie niet gebeurt.
Dat is een taak voor de overheid, scholen, bedrijven en huisbazen.
Deze handreiking is gemaakt door Buro Opaal, in het kader van het project Toegankelijke verkiezingsprogramma’s. Een project van Ieder(in) en het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties.
Buro Opaal
Berkenhof 52
3612 AZ Tienhoven
Info@buro-opaal.nl